Бүгін жаңа Конституция күшіне енді. Жалпыхалықтық референдум нәтижесінде қабылданған тарихи құжат мемлекеттік басқару жүйесін, қоғамның даму бағытын түбегейлі өзгертпек. Kazinform тілшісі Ата заң аясында қабылданатын шешімдер мен саяси реформаның халық өміріне әсерін талдады.
Реформадан референдумға дейін
Бұған дейін халық арасында 1995 жылғы Ата заңның заман талабынан қалыс тұсы айтылып келді. Құқықтық база, саяси тетіктерді ілгерілету үшін басты құжаттың бағдарын басқа арнаға бұруды меңзегендер көп. Ата заңда алдағы мемлекет мақсаты мен ел ретіндегі жолымыз әлі де нақтылануы керек дегенді де жиі естідік.
Халық көкейіндегі ниетті аңғарған Президент өткен жылғы Жолдауында Конституцияны реформалауға байланысты ұсыныс жасаған болатын. Осы мақсатта қазан айында Ата заңға қатысты ұсыныс-пікірді жинақтау үшін e-Otinish және eGov порталдарында «Парламенттік реформа» деген арнайы бөлім ашылды. 7 партия мен жетекші саяси институттар тақырыпқа қатысты ойын жеткізіп, Парламентаризм институты 2 мыңға жуық ұсынысты жүйелегенін білеміз.
Ал биыл 21 қаңтарда Президент 130 адамнан тұратын Конституциялық комиссияны құру туралы Жарлыққа қол қойды. Комиссия құрамында азаматтық қоғам өкілдері, саясаттанушылар, экономистер, құқықтанушылар, министрлер, аймақ әкімдері жұмыс істеді.
Бұл кезеңнің басты ерекшелігі, Конституциялық комиссияның ашық әрі жария түрде талқылау жүргізуі екені сөзсіз. Комиссияның барлық 12 отырысы тікелей онлайн көрсетілім форматында көпшілікке ұсынылып, әлеуметтік желілер арқылы бір миллионнан астам адам қарады. Сонымен қатар комиссия мүшелерінің қатысуымен қоғамдық талқылаулар мен кездесулер толастаған емес. Осылайша, Конституция жобасын талқылау бүкілхалықтық пікірталасқа ұласқан еді.
Алдымен жаңа Конституцияның алғашқы редакциясы БАҚ-қа жарияланды. Ізінше ел тағдырына бей-жай қарамайтын азаматтар алып-қосарын айтып, қосымша ұсыныс берген болатын. Бұл ретте де комиссия ұсыныс-пікірді екшеп, жаңа нұсқаны қоғам қарауына қайта ұсынды.
– Қоғам талабы, әлемдегі жағдай өзгерді. Оған қоса Конституцияға қайта-қайта түзету енгізу тиімсіз болғаны белгілі. Сондықтан елге халықтың сұранысына жауап беретін және Қазақстанның болашақ дамуына негіз болатын жаңа Конституция қабылдау қажет болды, – дейді Қазақстандық қоғамдық даму институтының Институционалдық талдау және реформалар орталығының директоры Тасым Риззат.
Түбінде жарты жылға жуық талқыға түскен Ата заңның келешегін халық шешті. 15 наурызда республикалық референдум ұйымдастырылып, онда 9 126 850 азамат таңдауын жасады. Олардың 87,15 пайызы жаңа Конституцияны қолдаған, яғни 8 миллионға жуық адам шешімнің дұрыс екеніне сенімді.
Құрылтай, Халық кеңесі құрылады
Сонымен, бүгіннен бастап күшіне енген жаңа Ата заңда Преамбула, 11 бөлім мен 95 бап бар. «Халық кеңесі» және «Конституцияға өзгерістер мен толықтырулар енгізу» атты екі жаңа бөлім енгізілген. Тағы 4 бөлімнің атауы өзгерді. Өзгерістер мен толықтырулар Ата заңның барлық бөлімдерін қамтып, 77 бап жаңарды. Бұл Конституция мәтінінің 84%-ы өзгергенін білдіреді.
Тиісті лауазымдар
Конституциядағы өзгерістердің алғашқы легі мемлекеттік құрылымды реформалаудан басталмақ. Мысалы, Конституцияға сәйкес, екі палаталы парламент қызметін тоқтатып, оның орнына жоғары заң шығарушы орган ретінде бір палаталы кәсіби Құрылтай құрылады. Құрылтайдағы депутат саны 145 болу керек және оларды сайлауда толығымен пропорционалды жүйе қолданылмақ. Ал жаңа парламенттегі депутаттардың 5 жыл мерзімге партиялық тізім бойынша ғана өтуіне мүмкіндігі бар.
М.Әуезов атындағы Оңтүстік Қазақстан университетінің Саясаттану кафедрасының аға оқытушысы Жандос Сәрсенбековтің айтуынша, бір палаталы жүйе заң шығару үрдісін жеделдетеді және Құрылтайдың сесі болады.
– Ата заңда жақсы бастаманы байқадық. Ол – Құрылтайдың Үкіметке, министрліктерге ықпалының күшеюі. Құрылтайдың құзыреті туралы бапта айтып өткендей, Үкіметтің жыл қорытындысы туралы есебінің қабылданбауы – Құрылтай тарапынан Үкіметке сенімсіздік білдірумен пара-пар. Екіншіден, Құрылтай депутаттары Президентке министрлерді қызметінен босатуға ұсыныс бере алады. Ол ұсынысты Президент міндетті түрде мақұлдайды. Міне, осы тұста Үкіметтің Парламент алдында жауапкершілігі артады, – дейді саясаттанушы.
Құрылтайға депутат болуды қалайтын азаматтарға қойылатын талаптар жөнінде пікірталас болды. Соңында бұрын Мәжіліс депутаттығына үміткерге қойылған талап Құрылтайда қолданылады деп шешілген. Яғни, үміткер мандат алу үшін 25 жастан асуы, соңғы 10 жылда елде тұрақты тұруы міндет. Бастысы, Президент квотасы енгізілмейді, яғни арнайы тағайындалған «таңдаулы тұлғалар» болмайды. Әйелдерге, жастарға және мүгедектігі бар азаматтарға арналған партиялық квота ғана сақталады.
Сарапшылардың пікірінше, Құрылтай депутаттарының партиялық тізіммен өтуі партиялар арасынадағы саяси бәсекені арттыруы мүмкін. Партияішілік, тіпті партияаралық реформалар саяси мәдениетті жаңа деңгейге шығарады деп болжауда.
Қасым-Жомарт Тоқаев кеше Парламент палаталарының бірлескен отырысында да осы мәнде ойды айтқаны есте.
– Жаңа Конституцияның заңды күшіне енуі – ұлт тағдырына тікелей әсер ететін тарихи оқиға. Тұғырына қонған Ата заңымыз аса ауқымды қоғамдық-саяси үдерістер кезеңіне жол ашады. Осыған орай, мен бірқатар маңызды құжатқа, соның ішінде Құрылтай сайлауын өткізу туралы арнайы Жарлыққа қол қоямын. Соған сәйкес партиялар арасындағы бәсеке де жандана түседі. Біз жасампаз ел ретінде осы саяси науқанды да жоғары деңгейде өткізуіміз керек. Алдағы сайлауда ашық, адал және әділ бәсеке болуға тиіс, – деді Мемлекет басшысы
Елге саяси салмағы бар, тіпті нақты заң ұсынуға әлеуетті консультативті орган керек. Себебі қоғамдық диалог алаңдары кей жағдайда тұтас жалпыұлттық мүддені қамтамасыз ете алмай отыр. Сондықтан Ата заңда Халық кеңесін құру бастамасы енгізілді. Онда тек сала мамандары ғана емес, азаматтық қоғамның барлық өкілдері бас қосуға мүмкіндік алады және қоғамның заң шығару үдерісіне тікелей қатысуы артады.
Белгілісі, консультативтік-кеңесші органға 126 адам мүше болады:
42 өкіл – этномәдени бірлестіктерден;
42 өкіл – қоғамдық және үкіметтік емес ұйымдардан;
42 өкіл – мәслихаттар мен қоғамдық кеңестерден делегат етіп жіберілмек.
