Қазіргі таңда инклюзивті қоғам құру әлем елдерінің әлеуметтік саясатының негізгі басымдықтарының біріне айналды. Әрбір азаматтың денсаулық жағдайына немесе физикалық мүмкіндігіне қарамастан сапалы білім алуға, еңбек етуге, цифрлық технологияларды еркін пайдалануға және қоғамдық өмірге белсенді араласуға тең мүмкіндік жасаудың маңызы артып келеді. Бұл бағытта жасанды интеллект ерекше рөл атқара бастады. Өйткені бүгінгі таңда технология тек өндіріс пен экономиканың дамуына ғана емес, адамның өмір сапасын жақсартуға, әлеуметтік кедергілерді азайтуға және инклюзивті ортаны қалыптастыруға қызмет етуде.
Қазақстан да бұл үдерістен шет қалып отырған жоқ. Мемлекет басшысы Қасым-Жомарт Тоқаев өзінің Жолдауларында цифрландыруды, инновацияны және жасанды интеллектіні дамыту мәселелеріне айрықша назар аударып келеді. Президент жаңа технологиялардың ең алдымен адам игілігіне қызмет етуі қажеттігін үнемі айтып, әлеуметтік әділеттілік пен инклюзивті қоғам құрудың маңызын ерекше атап көрсетуде.
2026 жылдың «Жасанды интеллект жылы» болып жариялануы – осы саясаттың нақты жалғасы. Бұл бастама жасанды интеллектті экономиканың ғана емес, білім беру, денсаулық сақтау, әлеуметтік қорғау және инклюзивті даму салаларының да негізгі тетігіне айналдыруды көздейді. Осы бағыттағы жарқын жобалардың бірі – Жамбыл облысында, Тараз қаласындағы Назарбаев Зияткерлік мектебінің 12-сынып оқушысы Тәжіхан Мәди бастаған ÚMIT жобасы.
Жамбыл облысында жас таланттардың ғылыми жобалары бүгінде республикалық және халықаралық деңгейде мойындала бастады. Соның жарқын дәлелі – Тараз қаласындағы Назарбаев зияткерлік мектебінің 12-сынып оқушысы Тәжіхан Мәди бастаған ÚMIT жобасы. Бұл бастама тек техникалық жаңалық ретінде ғана емес, әлеуметтік мәселелерді шешуге бағытталған тың шешім ретінде де көпшіліктің назарын аударды.
ÚMIT – мүмкіндігі шектеулі азаматтардың күнделікті өмірін жеңілдетуге арналған жасанды интеллектке негізделген инклюзивті жүйе. Оның басты мақсаты – адамның өздігінен қозғалуына, цифрлық құрылғыларды пайдалануына және қоршаған ортамен еркін байланыс орнатуына мүмкіндік беру. Бір қарағанда бұл қарапайым технологиялық шешім болып көрінуі мүмкін. Алайда оның астарында адамның тәуелсіз өмір сүруіне жағдай жасау, өз мүмкіндігін толық пайдалануына жол ашу сияқты үлкен әлеуметтік маңыз жатыр.
Президент Жолдауында инклюзивті қоғам қалыптастыру мәселесіне ерекше назар аударылған. Мемлекет басшысы әлеуметтік қолдау тек жәрдемақымен немесе инфрақұрылыммен шектелмеуі тиіс екенін, ең бастысы әр азаматтың өз қабілетін толық жүзеге асыруына жағдай жасалуы керектігін айтқан болатын. Жамбыл облысында жүзеге асқан ÚMIT жобасы осы қағиданың нақты өмірдегі көрінісі десек артық емес.
Тиісті лауазымдар
Жобаның дүниеге келуіне қарапайым өмірлік жағдай себеп болған. Тәжіхан Мәди мен оның командасы балалар үйінде волонтерлік қызмет атқару барысында мүмкіндігі шектеулі балалардың күнделікті кездесетін қиындықтарына куә болады. Кейбір балалардың өздігінен кітап ала алмауы, компьютерді пайдалана алмауы немесе бөлме ішінде еркін қозғала алмауы жастарды бейжай қалдырмайды. Сол кезде олар технологияның көмегімен бұл кедергілерді азайтуға болатынын түсінеді. Осылайша адам тағдырына деген жанашырлық ғылыми ізденіспен ұштасып, жаңа жобаның негізі қаланды.
Жамбыл облысында жастардың волонтерлік қозғалысқа белсенді қатысуы мұндай әлеуметтік маңызы бар жобалардың көбеюіне ықпал етіп отыр. Бұл бастама жастардың тек білім алып қана қоймай, қоғамдағы нақты мәселелерді шешуге атсалысуға дайын екенін көрсетті. Сондықтан ÚMIT жобасын білім мен мейірімнің, ғылым мен адамгершіліктің үйлесімді жемісі деуге толық негіз бар.
Жобаның техникалық ерекшелігі де назар аударуға тұрарлық. Жүйенің негізгі бөлігі – ауыз қуысына орналастырылатын арнайы капа. Сыртқы пішіні спортшылар қолданатын тіс қорғанышына ұқсайды. Құрылғы Bluetooth немесе Wi-Fi арқылы смартфонға, планшетке, ноутбукке, теледидарға және басқа да цифрлық құрылғыларға қосылады. Пайдаланушы басын бұру арқылы экрандағы меңзерді басқара алады, ал тілдің қозғалысы қажетті пәрмендерді орындауға мүмкіндік береді. Мұндай басқару тәсілі адамның табиғи қимылдарына негізделгендіктен, оны меңгеру де жеңіл.
Жамбыл облысында әзірленген бұл жүйенің тағы бір маңызды мүмкіндігі – электрлік мүгедектер арбасын басқаруы. Бас қозғалысының көмегімен арбаны алға жүргізуге, оңға немесе солға бұруға болады. Жасанды интеллект уақыт өте келе пайдаланушының қимылдарын есте сақтап, оның басқару стиліне бейімделеді. Соның арқасында жүйе барған сайын дәл әрі қауіпсіз жұмыс істейді. Бұл – жасанды интеллекттің адамның мүмкіндігін алмастыру емес, оны кеңейтуге қызмет ететінінің нақты дәлелі.
Жамбыл облысында қолға алынған бұл жоба әлеуметтік теңдікті қамтамасыз ету тұрғысынан да маңызды. Себебі әлемдегі осындай құрылғылардың басым бөлігі өте қымбат немесе хирургиялық араласуды қажет етеді. Ал ÚMIT жүйесі қауіпсіздігімен, қолжетімділігімен және қарапайымдылығымен ерекшеленеді. Бұл болашақта оны еліміздің көптеген әлеуметтік және медициналық мекемелерінде қолдануға мүмкіндік береді.
Жобаның халықаралық деңгейде жоғары бағалануы да оның өміршеңдігін дәлелдейді. Digital Bridge халықаралық форумы аясында өткен AI SANA GENERATIVE NATION байқауына еліміздің түкпір-түкпірінен 335 өтінім түсіп, олардың арасынан небәрі 20 команда ғана финалдық кезеңге жолдама алды. Сол үздіктер қатарынан орын алған Жамбыл облысының жас өнертапқыштары кейін «The Best School AI Startup» номинациясының жеңімпазы атанып, Мемлекет басшысының қолынан арнайы марапат алды. Бұл – Жамбыл облысында қалыптасып келе жатқан инновациялық ортаның және жас ғалымдарға көрсетіліп отырған қолдаудың нақты нәтижесі.
