Қаланың тазалығы ауқымды науқандардан емес, тұрғындардың күнделікті әдетінен басталады. Дәл осы идея Тараз қаласында «Green Steppe: Әр қадамыңда – экоойлылық!» жобасының шағын гранттар байқауы аясында жүзеге асырылған «Таза арық – таза қала» жобасының негізіне айналды.
Жобаны іске асыру барысында қатысушылар жекелеген аумақтарды тазалаумен ғана шектелген жоқ. Жұмыс бірнеше бағытта қатар жүргізілді: арықтар мен қоғамдық орындарды тазалау, оқушыларға экологиялық білім беру, тұрғындармен кездесулер өткізу, ақпараттық тақтайшалар орнату, ағаш отырғызу және бірлескен рейдтер ұйымдастыру. Негізгі мақсат – қаланың жекелеген аумақтарын тазарту ғана емес, тұрғындардың назарын арықтардың ластану мәселесіне аудару болды.
Арықтарды тазалаудан – экологиялық жауапкершілікке
Арық жүйесі Тараз қаласының инфрақұрылымында маңызды рөл атқарады. Алайда арықтарға тасталған тұрмыстық қоқыс, пластик бөтелкелер, пакеттер және басқа да қалдықтар судың еркін ағуына кедергі келтіріп, бітелуге себеп болады әрі маңайдағы аумақтардың санитарлық жағдайын нашарлатады.
Жобаның негізгі бағыттарының бірі арықтарды тазалау бойынша практикалық жұмыстар болды. Волонтерлер Түйте және Қарасу-2 каналдарының учаскелерін, сондай-ақ қаланың әр аумағындағы орындарды тазартуға атсалысты. Экологиялық іс-шараларға жастар мен серіктес ұйымдардың өкілдері де қатысты.
Жоба жетекшісі Диана Калманбаеваның айтуынша, бастаманың кезекті бір реттік тазалық акциясына айналып қалмауы әу бастан маңызды болған.
— Арықты бір рет тазалап, әдемі суретке түсіруге болады. Бірақ бір аптадан кейін сол жерге қайтадан бөтелке мен пакет тасталса, демек, мәселені шеше алмадық. Сондықтан біз үшін практикалық жұмысты экологиялық ағартумен ұштастыру маңызды болды. Біз қарапайым бір ойды жеткізгіміз келді: арықтың, ауланың және көшенің тазалығы әрқайсымыздың күнделікті әрекетімізге тікелей байланысты, – деді Диана Калманбаева.
Экологиялық тәрбие – мектеп қабырғасынан
Жобаның жеке бір бағыты балалармен жұмыс істеуге арналды. Тараз қаласындағы №3, №37 және №11 мектептердің оқушылары үшін экологиялық сабақтар өткізілді.
Оқушыларға қоршаған ортаның ластануы, қалдықтарды дұрыс сұрыптау және жинау, суды және қала инфрақұрылымын ұқыпты пайдалану туралы айтылды. Күнделікті қарапайым әдеттердің қоршаған ортаның жағдайына қалай әсер ететініне ерекше назар аударылды.
Ұйымдастырушылар экологиялық мәдениетті бала кезден қалыптастыру қажет деген ұстанымды басшылыққа алды. Пластик бөтелкені арыққа тастауға немесе қоқысты аулада қалдыруға болмайтынын түсінген бала өзінің ғана мінез-құлқын өзгертіп қоймай, айналасындағыларға да үлгі бола алады.
Тұрғындармен диалог
Жобаның тағы бір маңызды бөлігі тұрғындармен тікелей жұмыс жүргізу болды. Бастамаға қатысушылар аулаларды аралап, жобаның мақсаты туралы айтып, аула, көше және арықтардың тазалығын сақтау қажеттігін түсіндірді.
Кездесулер барысында тұрғындарға ақпараттық материалдар, соның ішінде республикалық «Таза Қазақстан» экологиялық акциясының @TazaQazBot Telegram-боты туралы мәліметтер таратылды. Бұл сервис арқылы стихиялық қоқыс орындары, арықтардың бітелуі және абаттандыруға қатысты басқа да мәселелер туралы хабарлауға болады.
Осылайша ұйымдастырушылар тұрғындардың қатысуы өз үйінің маңайын таза ұстаумен ғана шектелмейтінін көрсетуге тырысты. Қала тұрғындары мәселені байқап қана қоймай, қолжетімді цифрлық құралдар арқылы ол туралы тиісті орындарға хабарлай алады.
— Біз тұрғындарға қалай өмір сүру керектігі жөнінде ақыл айтқымыз келген жоқ. Олармен тікелей сөйлесіп, қолжетімді құралдарды көрсету әлдеқайда маңызды болды. Егер адам бітеліп қалған арықты немесе стихиялық қоқыс орнын көрсе, қайда хабарласу керектігін білуі тиіс. Экологиялық жауапкершілік – өзіңнің қоқыс тастамауың ғана емес, мәселені көргенде үнсіз өтіп кетпеу, – деді Диана Калманбаева.
Тиісті лауазымдар
Ақпараттық тақтайшалар – күнделікті еске салу
Практикалық жұмыс аумақтарды тазалаумен аяқталған жоқ. Жекелеген учаскелерде қоқыс тастамауға шақыратын ақпараттық тақтайшалар орнатылды.
Бұл – қайта ластанудың алдын алуға бағытталған қарапайым, бірақ маңызды құрал. Сенбіліктен кейін тазаланған аумақ қайтадан қоқыс жиналатын орынға айналмауы керек. Сондықтан ұйымдастырушылар қол жеткізілген нәтижені сақтау тұрғындардың жауапкершілігіне де байланысты екенін еске салатын белгі қалдыруға тырысты.
Тазалықтан – көгалдандыруға
Жобаның тағы бір кезеңі ағаш отырғызуға арналды. Команда көшеттерді отырғызумен ғана шектелмей, оларға кейінгі күтім жасауды да қарастырды. Осылайша аумақтарды тазалау жұмыстары көгалдандыру және абаттандыру шараларымен жалғасты.
Жоба қатысушылары үшін экологиялық бастаманың негізгі іс-шаралар аяқталғаннан кейін де сақталатын нақты нәтиже қалдыруы маңызды болды.
Осы тұрғыдан алғанда, отырғызылған ағаштар жобаның өзіндік жалғасына айналды: тазалық жұмыстары кеңістікті бүгін өзгертсе, көгалдандыру оның болашағына бағытталған.
Бірлескен рейдтер және құқық бұзушылықтардың алдын алу
Жоба ластану мәселесі бір реттік шараларды ғана емес, тұрақты назарды қажет ететін аумақтарды да қамтыды. Бірқатар рейдтік іс-шаралар, соның ішінде «Ауыл береке» базарының аумағында ұйымдастырылды.
Рейдтер барысында санитарлық талаптардың сақталуына, стихиялық қоқыс орындарының пайда болуына жол бермеуге және іргелес аумақтардың ластануының алдын алуға назар аударылды. Түсіндіру жұмыстары қаладағы тазалықты сақтау тек коммуналдық қызметтердің ғана емес, кәсіпкерлердің, тұрғындардың және қоғамдық орындарға келушілердің де ортақ міндеті екенін тағы бір мәрте еске салды.
Диана Калманбаеваның айтуынша, кешенді тәсіл жобаның негізгі қағидаттарының біріне айналды.
— Біз жұмысты арықтардағы қоқыс мәселесінен бастадық. Бірақ жоба барысында мәселенің ауқымы әлдеқайда кең екенін түсіндік. Таза қала – бір ғана коммуналдық кәсіпорынның, волонтерлердің немесе әкімдіктің жауапкершілігі емес. Біреудің артынан шексіз тазалай беруге болады. Алайда тұрақты нәтиже адам көшені, арықты және ауланы өзі де жауапты орта ретінде қабылдай бастағанда ғана пайда болады. Егер біздің іс-шараларымыздан кейін бір адам қоқыс тастамас бұрын ойланып, оны баласына түсіндірсе немесе стихиялық қоқыс орны туралы хабарласа, демек, атқарған жұмысымыздың зая кетпегені, – деді жоба жетекшісі.
Жоба аяқталады, жұмыс жалғасады
Жобаның белсенді кезеңі аяқталуға жақын. Дегенмен оның негізгі идеясы гранттық кезең біткеннен кейін де өзектілігін жоғалтпайды. Отырғызылған ағаштарға күтім, тазаланған аумақтарға ұқыпты қарым-қатынас қажет, ал алынған экологиялық білім күнделікті өмірде қолданылуы тиіс.
Бастаманың басты нәтижесі өткізілген сенбіліктер, кездесулер, сабақтар мен рейдтердің санымен ғана өлшенбейді. Жоба практикалық жұмыс пен экологиялық ағартуды бір қарапайым идея төңірегінде біріктірді: қаланың жағдайы әрбір тұрғынның күнделікті әрекетіне де байланысты.
Түптеп келгенде, қаланың тазалығы ең қарапайым әрекеттерден құралады: бөтелкені арыққа тастамау, қоқысты контейнерге дейін жеткізу, балаға көшеге қоқыс тастауға болмайтынын түсіндіру, стихиялық қоқыс орны туралы хабарлау, отырғызылған ағашты күтіп-баптау. Таза арық қарапайым әрекеттен басталады. Ал таза қала – өзіміз өмір сүріп жатқан ортаға деген жауапкершіліктен басталады.
«Таза арық – таза қала» жобасы «Green Steppe: Әр қадамыңда – экоойлылық!» жобасының шағын гранттар байқауы аясында жүзеге асырылды. Ұйымдастырушы – Ұлттық волонтерлік желі. Жоба Қазақстан Республикасы Мәдениет және ақпарат министрлігінің мемлекеттік гранты аясындағы қаржылық қолдауымен іске асырылды. Грант операторы – Азаматтық бастамаларды қолдау орталығы.
