Қазынашылық жүйесінің құрылу тарихы

 

Күрделі проблемалар кешенін елде 1990 жылдың 1 шілдесінен бастап барлық жерде әрекет ете бастаған мемлекеттік салық қызметінің құрылуына байланысты Республика Қаржы министрлігінің ұжымына және оның жергілікті органдарына шешу керек еді. Ол салық және бюджетке төленетін басқа да төлемдер туралы заңнаманың сақталуын бақылауды ұйымдастыру бойынша барлық жұмысты қамтамасыз етуге шақырды. Салық қызметіне кәсіпорындар мен фирмаларды тексеру бойынша да, салық салудан түскен кірістерді жасырғаны, оларды уақтылы аудармағаны және т. б. үшін түрлі айыппұл санкцияларын салу бойынша да кең құқық берілген.

1992 жылғы 19 ақпанда Қазақстан Республикасының Кеден комитеті құрылды. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеден қызметі көптеген бағыттар бойынша жұмыс жүргізеді: ішкі нарықты қорғау; ұлттық экономиканы ынталандыру; нарықтағы сұраныс пен ұсынысты реттеу; экспортты ынталандыру; шетелдік инвестицияларды тарту; контрабандаға және кеден ережелерін бұзуға, есірткінің, қарудың, оқ-дәрілердің заңсыз айналымына, мәдени және тарихи мұраны әкетуге қарсы күрес; адамның өмірі мен денсаулығына, қоршаған ортаға қауіпті заттардың әкелінуіне жол бермеуге бақылау жасау.

Қазақстан Республикасының Кеден комитеті республиканың Бас салық инспекциясы сияқты бастапқыда дербес мәртебеге ие болды.     1992 жылғы 12 қарашада ҚР Президентінің «Қазақстан Республикасының қаржы, салық және кеден қызметтерін қайта ұйымдастыру туралы» Жарлығымен қаулы қабылданды: Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігінің құрылымына Қазақстан Республикасының Кеден комитеті және Республиканың Бас мемлекеттік салық инспекциясы енгізілді. Бірақ Қаржы министрлігінің жанында Бас кеден басқармасы тек екі жарым жыл болды. 1995 жылғы 1 сәуірде ол таратылып, оның базасында Министрлер Кабинеті жанынан Кеден комитеті құрылады.

Республика Қаржы Министрлігінің 1992 жылғы 22 сәуірдегі бұйрығымен қорғаныс, қауіпсіздік және құқық тәртібін қаржыландыру басқармасы құрылды. Оның негізгі функциясы Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің тыныс-тіршілігін қаржымен қамтамасыз ету болып табылады. Ұлттық қауіпсіздік органдары мен құқық қорғау органдары.   ҚР Президентінің 1994 жылғы 11 ақпандағы № 1562 «Қылмысқа қарсы күресті күшейту туралы» Қаулысына сәйкес ҚР Қаржы министрлігінің Салық қызметі құрамында Салық милициясы органдарының орталықтандырылған жүйесі құрылды.

Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан нарықтық экономиканың даму жолына түсіп, экономикалық қатынастарды дамытудың Батыс моделін таңдады. Бірақ инфляцияны өртеп көрсететін салааралық одақтық байланыстардың құлдырауы, жұмыссыздық, жас мемлекет үшін үлкен сынаққа айналды.  Экономикалық дағдарысты еңсеру үшін елдегі ақша қаражатын қатаң есепке алу мен бақылауды қамтамасыз ету қажет болды.  Дәл сол кезде экономикалық құрылымдарды, ең алдымен, мемлекеттік қаржылық басқаруды реформалау қажеттілігі туындады.

Осы міндеттерді шешу үшін Қазақстан Республикасы Президентінің 1994 жылғы 27 қаңтардағы № 1526 Жарлығымен Қазақстан Республикасы Қаржы министрлігінің жанынан Қазынашылықтың Бас басқармасы құрылды. Бұл бюджетті атқару жөніндегі Бірыңғай орган, оған бухгалтерлік есеп бойынша бюджеттік басқару функциялары, сондай-ақ бюджеттік мекемелер мен қаржы жүйесіндегі бухгалтерлік есеп әдіснамасы берілген. Бұдан басқа, Қазынашылықтың Бас басқармасына үлкен өкілеттіктер берілді, министрліктерді, ведомстволарды, кәсіпорындар мен ұйымдарды бюджет қаражатының мақсатты және ақылға қонымды пайдаланылуы тұрғысынан тексеру, ал мұндай фактілер анықталған жағдайда – мақсаты бойынша пайдаланылмайтын қаражатты қайтарып алу мүмкіндігі берілді.

Жаңа қазынашылық жүйесі Қазақстан Республикасының нормативтік құқықтық базасына сәйкес, бюджет қаражатының тиімді және мақсатты жұмсалуын қамтамасыз ету үшін Үкімет пен жергілікті атқарушы органдардың жауапкершілігін бөлуді ескере отырып әзірленді.

Қазақстан Республикасының тәуелсіздік алуынан бастап , және оның нығаюы барысында мемлекттің кірістері мен шығыстары біртіндеп өсе түсті, қаржылық жүйе күрделене түсті және елдегі ақша айналымын қатаң түрде есептеуді қамтамасыз ету керек еді. Дәл осы кезде экономикалық құрылымдарды,оның ішінде мемлекеттік қаржы басқармасын реформалау қажеттіліктері туындады.

Осы міндеттерді шешу мақсатында 1994 жылы Қаржы министрлігі жанынан Қазынашылықтың бас басқармасы құрылды. Бұл-бухгалтерлік есеп бойынша бюджетті басқару және бюджеттік мекемелер мен қаржы жүйесіндегі бухгалтерлік есептің әдіснамасы функциялары берілген бюджетті атқарудағы бірегей ұйым. Сонымен қатар, Қазынашылықтың бас басқармасы, министрліктерді,ведомстваларды,кәсіпорындар мен ұйымдарды бюджет қаражатын мақсатты және дұрыс пайдалану  пәніне тексеруге ,бұзушылық фактілер айқындалған жағдайда, жөнсіз жұмсалған қаражатты қайтарып алуға құзіретті болды.

1995 жылы Қазынашылық әлемдік тәжірибеге сәйкестендірілген Қазақстан Республикасы бюджетінің шығындары мен кірістерінің жаңа бюджеттік классификациясын жасады.Бұнымен бір уақытта, қазынашылық жүйесінің функционалдық бөлігі жасақталды. Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен Ұлттық Банктің есеп-айырысу кассалары Қазынашылыққа берілді және солардың базасында Бюджеттік банк құрылды. Бұл оның бөлімдері мен облыстық қазынашылық басқармалары бірлесе отырып бюджеттік ұйымдардың төлемдерін өңдеудің жаңа технологияларын бірге игеруге арналған өтпелі кезеңге уақытша құрылған банк болатын.

Ең бірінші кезекте,Ұлттық банктің есеп-айырысу кассалары орналасқан аймақтарда қазынашылықтың аумақтық бөлімшелері құрылды. Аумақтық қазынашылық бөлімшелері бюджет қаражатының түсуін қадағалап,оны мемлекеттік мекемелердің шотына аударып отырды. Аумақтық басқармалар заңды тұлға болып табылды және өздерінің шығыстар сметасы мен ҚР Ұлттық банктің мекемелерінде ағымдық шоттары болды.

Қазынашылық жүйесін дамытуда атқарылған алғашқы ауқымды жұмыстардың бірі-Ұлттық банкте Біріккен қазынашылық шот  (БҚШ) ашу болып табылды. Оған мемлекеттік және жергілікті бюджеттердің ақша қаражаты шоғырландырылды. БҚШ арқылы төлеудің Қазынашылық жасаған механизмнің арқасында күн сайын бюджеттің жағдайы-кірістер,шығындар,республика мен облыстардағы қаржы қалдықтары бақыланып отырады.

1998 жылы қаңтар айында Бюджеттік банк жабылып, оның бюджетті атқару қызметі аумақтық қазынашылық органдарына берілді

Рақым Мыңбаев,  Жамбыл облысы бойынша қазынашылық  департаментінің басшысы                                                     

Пікір қалдыру

Your email address will not be published. Required fields are marked *