Қазақстан қаржы органдарының қалыптасуы мен дамуы

 

Қазақстанның қаржы органдарының қалыптасуында 1920 жылы 26 тамыздағы Қазақ Автономиялық Социалистік Кеңес Республикасының білімі маңызды кезең болып табылады.

Қазақ АСКР-ның қаржы халық комиссариаты Кеңестердің бүкіл Қырғыздық совет құрылтай съезінде 1920 жылы 19 қазанда құрылып, алғаш АСКР қаржы халық комиссариаты қызметіне Калашников Нестор Григорьевич тағайындалды.      Қазақ АСКР қаржы халық комиссариаты өз қызметінде ОСК және ХКК КАСКР және РСФСР Халық Комиссариатына бағынып,Республика шегінде мемлекеттік және жергілікті бюджеттер бойынша жұмысты іске асыруды және  КАСКР қаржы мекемелерінің қызметіне басшылық жасауды және бақылауды жүзеге асырды.

Бастапқыда наркоматтың алғашқы қызметі Ақтөбе, Орал, Қостанай губернияларын қамтыды. Қазақ жерлерін біріктіру процесінің аяқталуына қарай Республикадағы қаржы мекемелерінің желісі кеңейтілді. Қаржы халық комиссариатының жұмыс аппараты 3 орталық басқармадан: бюджеттік-есеп айырысу, салық, іс басқармасы және бас кіріс-шығыс кассасынан құрылды.

1921 жылдың 20 тамызында КАСКР Совнаркомымен бекітілген КАСКР Қаржы халық комиссариаты туралы ережеге сәйкес оған мынадай міндеттер жүктелді: Республика бойынша Мемлекеттік кірістер мен шығыстардың тізімдемесін жасау, бюджет бойынша қолтаңбаның орындалуы туралы алдын ала мәліметтер әзірлеу, наркоматтардың, мекемелердің, жергілікті Кеңестердің сметаларын тексеру және қарау, салық жұмысын реттеу, ведомстволық бағыныстағы қаржы мекемелерін ақша белгілерімен жабдықтау. Барлық басқармалардың қызметіне жоғары басшылық қаржы Халық Комиссариатына тиесілі болды. НКФ-ның барлық қызметкерлері ККСР-ның Қаржы халық комиссариатының өкімдерімен тағайындалды, ауыстырылды және жұмыстан босатылды.

1923 жылғы шілденің ортасында Орынбор қаласында қаржы қызметкерлерінің бірінші аймақтық мәжілісін шақыру республикадағы қаржы жұмысын жолға қою ісіндегі маңызды оқиға болды.

Өлкелік кеңесте талдауға алынған баяндамалар мен баяндамалардағы материалдар талдау Қаржы халық комиссариатының басшылығын шешілмеген мәселелерге көңіл бөлуге итермеледі. Олар:

— қаржы ісі бойынша қажетті мамандардың болмауы;

— қаржы орталықтары тарапынан басшылықтың әлсіздігі;

— орталық аппарат пен губерниялық қаржы бөлімдері арасында жөнге салынған байланыстың болмауы;

— өте төмен жалақы, тиісті күнкөріс шамасы;

Қабылданған шаралар нәтижесінде Қазақстан қаржы органдарының РСФСР Қаржы халық комиссариатымен өзара қарым-қатынасы реттелді, республиканың қаржы мекемелері қажеттіліктен 90 %-ға қызметкерлермен қамтамасыз етілді.

Мәжілістен кейін (1924 жылдың 1 шілдесіне дейін) КАСКР аумағында қаржы органдар желісі Қаржы халық комиссариатының орталық аппаратынан, 7 губерниялық қаржы бөлімдерінен, 4 уездік және 1 кіріс-шығыс кассаларынан тұрды.

Халық шаруашылығының өсуіне қарай Қазақстанның бюджеті өсіп, нығая түсті, бұл негізінен жергілікті бюджеттерді кеңейту желісі бойынша жүрді. 1923 жылдың ақпанында Қаржы халық комиссариаты құрамында жалпы, бюджеттік және есепке алу-статистикалық бөлімдермен жергілікті қаржы басқармасы құрылды.

1925 жылдың мамырында тиісті кеңестердің болыстық атқару комитеті жанында қаржы-салық бөлімдері ұйымдастырылды.

Қызыл-Орда қаласына қоныс аударар қарсаңында, 1925 жылдың мамыр айында Қаржы халық комиссариатының орталық аппараты 110 адамнан тұратын штатымен 8 басқармадан тұрды.

1927 ж. кассалық құрылғының реформасына байланысты Қаржы халық комиссариатының барлық кассалары жойылды, бір аппарат – кеңсе, бөлімше, Мембанктің агенттігі қалды.

Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығын қалпына келтіру елдің қаржылық жағдайын нығайтуға бастау алды. 1929 ж. 10 қазан ҚазКСР ХКК республиканың Қаржы халық комиссариаты туралы жаңа ережені бекітті, оған сәйкес халықтық комиссариатқа Қазақстанның қаржы мекемелерінің ұйымдастырылуы мен қызметіне басшылық жасау, республикадағы жалпы одақтық және мемлекеттік бюджеттің кассалық атқарылуына басшылық жасау, бюджеттерді атқару жөніндегі жобаларды жасау, оның орындалуын бақылау, КСРО Мембанкінің жергілікті органдарының жұмысын қадағалау, республиканың бірыңғай қаржы жоспарын жасау, халық шаруашылығының жекелеген салаларының қаржылық жағдайын зерделеуді жүктелді.   Қазақстан экономикасының өсуімен және оның Бюджеттік ресурстары шектелген кезде қаражатты дұрыс және орынды пайдалану туралы мәселе ерекше маңызға ие болды. Қаржы-бюджеттік бақылаудың арнайы органдарын құру талап етілді. 1932 жылдың аяғында-1933 жылдың басында мұндай органдар 1937 жылға дейін болған қаржы-бюджеттік инспекция нысанында ұйымдастырылды.

30-шы жылдардың ортасында Кеңес үкіметі штаттық істі нығайтуға, қызметшілердің жалақы қорларының дұрыс жұмсалуын қамтамасыз етуге бағытталған бірқатар қаулылар қабылдады. Осы мақсатта 1935 жылдың 29 шілдесінде қаржы органдарының жанында штаттық комиссиялар құрылды. Республиканың Қаржы халық комиссариаты қаржысына барлық мекемелердің, кәсіпорындардың және ұйымдардың заңда белгіленген тәртіппен бекітілген аппарат құрылымын, штаттарды, лауазымдық жалақыларды және әкімшілік-басқару шығыстарының сметаларын сақтауын бақылау жүктелген.

1936 жылғы 5 желтоқсанда қабылданған КСРО Конституциясына сәйкес Қазақ АКСР Қазақ ССР-і болып қайта құрылды, бұл жергілікті органдарын айтарлықтай нығайтуға мүмкіндік берді. 1937 жылғы 26 наурызда қабылданған Қазақ КСР Конституциясы бойынша Қазақ КСР Қаржы халықтық комиссариатқареспубликадағы мемлекеттік қаржы ұйымына жалпы басшылық жасауды жүзеге асыру жүктелген.    Соғыс алдындағы жылдары қаржы органдарының бақылау функцияларын нығайтуға және кеңейтуге бағытталған бірқатар шаралар қабылданды. 1937 жылдың қазанында қаржы-бюджеттік инспекцияның орнына бақылау-тексеру басқармасы (ҚАУ) құрылды. Оған: республикалық және жергілікті органдардың бюджет құқықтары туралы заңдарды сақтауын тексеру; бюджеттердің атқарылуын, бюджет қаражатының дұрыс және үнемді пайдаланылуын, штаттар мен т.б. сақталуына бақылау жүктелген.   Жалақы қорын дұрыс жұмсау және белгіленген штаттардың сақталуын тұрақты бақылауды қамтамасыз ету үшін 1939 жылдың 23 сәуірінде Республика Қаржы халық комиссариатында штаттық басқарма және Мемлекеттік кіріс басқармасы құрылды. Өзінің қысқа мерзім ішінде мемлекеттік кіріс басқармасы құрылым мен функцияларында бірқатар өзгерістерге ұшырады.

Республиканың қаржы халық комиссариатының 1945 жылғы 13 наурызындағы бұйрығымен сектор мен басқару топтары бөлімдер болып қайта құрылды.Осылайша, соғыстың соңына қарай Қаржы халық комиссариатының орталық аппаратының құрылымы басқармалар мен бөлімдерден тұрды, отызыншы жылдармен салыстырғанда салыстырмалы тұрақтылықты қабылдады.

1946 жылғы 18 наурыздағы Заңға сәйкес, Қазақ КСР Қаржы халық комиссариаты Қазақ КСР Қаржы министрлігі болып қайта аталды.    Соғыстан кейінгі кезеңде министрліктердің бірнеше рет қайта құрылуы, бірігуі және ажыратылуы болды, бұл республика Қаржы министрлігінің аппаратында құрылымдық өзгерістерге әкеп соқты. 1954 жылы жоспарлау және есеп бөлімі және Мемлекеттік кіріс басқармасының айналымынан салық бөлімі бір бөлімге біріктірілді: айналым салығы және жоспарлау және есеп бөлімі.

Таратылған министрліктердің қарамағында болған кәсіпорындар мен ұйымдардың өнеркәсіпті басқаруды қайта құруға және құрылыс жүргізуге және Халық шаруашылығы кеңесіне тікелей бағынуға берілуіне байланысты, ҚазКСР Министрлер Кеңесінің 1957 жылғы 8 тамыздағы бұйрығымен Мемлекеттік кіріс басқармасында өзге де кірістер бөлімі құрылды. Мемлекеттік кірістер басқармасының негізгі міндеттері кәсіпорындардан, ұйымдар мен халықтан бюджетке мемлекеттік кірісті есептеу және өндіріп алу бойынша ұйымдастыру және басшылық ету, кәсіпорындар мен ұйымдардың және т. б. пайдасынан аударымдарды өндіріп алуға бақылауды жүзеге асыру болып табылады.

1956 жылдың 28 қаңтарынан бастап қаржы органдарына ауыл шаруашылығы өнімдерін колхоздармен, азаматтармен және қосалқы шаруашылықтармен жеткізуді қамтамасыз ету жөніндегі функциялар жүктеледі.    1956 жылдың 16 шілдесінде Қаржы министрлігі құрамында КРУ құрылды. Оған мемлекеттік бюджеттің орындалуына, кәсіпорындар мен ұйымдардың бюджет және меншікті қаражатының дұрыс және үнемді жұмсалуына бақылау жасауды жүзеге асыру жүктеледі.     1956 жылдың наурыз айында Мәдениет, Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамтамасыз етуді қаржыландыру басқармалары, көп балалы және жалғыз басты аналарға мемлекеттік жәрдемақыны қаржыландыру бөлімі таратылды, оның функциялары әлеуметтік қамтамасыз ету органдарына берілді.

1959 жылы министрлікте күрделі салымдарды қаржыландыру және монтаждау ұйымдарының қызметін бақылау бойынша дербес бөлім құрылды. 1965 жылы бөлім құрылысты қаржыландыру басқармасы болып қайта құрылды.    1960 жылы ауыл шаруашылығындағы үлкен өзгерістерге байланысты облыстық қаржы органдарында Ауыл шаруашылығын қаржыландыру бөлімдері құрылды.

1959 жылдан бастап қаржы органдары ақша айналымының міндеттерін шешуге қосылды,оларға халықтың ақшалай табысы мен шығыстарының балансын әзірлеуге қатысу міндеті жүктеледі.    Экономикалық реформадан кейін 1965 жылы Қаржы министрлігінің құрылымы басқарудың салалық қағидаттарына сәйкес келтірілді.   1974 жылы КСРО Қаржы министрлігі Мемлекеттік бюджетті жасау және орындау ережелерін шығарды.

Жаңа ереже одақтас республикалардағы бюджеттік басқармалардың рөлін, Қаржы министрлігінің және тұтастай алғанда олардың жергілікті органдарының бақылау функцияларын айтарлықтай күшейтті. Осы Ережеге сәйкес Қазақ КСР Қаржы министрлігі орталық аппаратының құрылымы мынадай бөлімшелерден тұрды: Жалпы бөлім; Бюджеттік басқару; мемлекеттік бюджет жөніндегі орталық бухгалтерия; мемлекеттік кіріс басқармасы; жеңіл және тамақ өнеркәсібін қаржыландыру басқармасы; өнеркәсіпті және жабдықтау ұйымдарын қаржыландыру басқармасы; құрылысты қаржыландыру басқармасы; Ауыл шаруашылығын қаржыландыру басқармасы; Тұрғын үй-коммуналдық шаруашылығын, Көлік және байланысты қаржыландыру басқармасы; сауда және ақша айналымын қаржыландыру басқармасы; Мәдениет және денсаулық сақтауды қаржыландыру басқармасы; штаттық басқарма; бақылау-тексеру басқармасы; кадрлар және оқу орындары басқармасы; колхозшыларға зейнетақы мен жәрдемақыларды әлеуметтік қамтамасыз етуді қаржыландыру бөлімі; Бухгалтерлік есеп және есептілік бөлімі; Қаржы органдарының еңбек және жалақы бөлімі; Қаржы-шаруашылық бөлімі.

80-жылдардың екінші жартысында «Қайта құру» ұранымен жүзеге асырылатын халық шаруашылығын басқарудың жаңа тұжырымдамалары жүйесіндегі қаржы рөлін арттыру Республика Қаржы министрлігі Орталық Аппаратының құрылымында көрініс тапты. Кезекті рет басқармаларды қайта құру, қайта атау, жаңа бөлімдер құру жүргізілді.

Дегенмен, министрлік жұмысының мәні мен әдістері іс жүзінде өзгерген жоқ және оның қызметі өндірістің тиімділігін арттыруға аз ықпал етті.    1987 жылдың 17 шілдесінде КОКП ОК және ССРО Министрлер Кеңесінің «Қаржы механизмін қайта құру және шаруашылық жүргізудің жаңа жағдайларында КСРО Қаржы Министрінің рөлін арттыру туралы» қаулысы шықты. Республиканың Қаржы министрлігі мен жергілікті қаржы органдарының құқықтары мен өкілеттіктері айтарлықтай кеңейтілді.  1988 жылғы 15 маусымда Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Қаулысымен Республика Қаржы Министрлігінің жаңа ұйымдық құрылымы бекітіледі.

Күрделі проблемалар кешенін елде 1990 жылдың 1 шілдесінен бастап барлық жерде әрекет ете бастаған мемлекеттік салық қызметінің құрылуына байланысты Республика Қаржы министрлігінің ұжымына және оның жергілікті органдарына шешу керек еді. Ол салық және бюджетке төленетін басқа да төлемдер туралы заңнаманың сақталуын бақылауды ұйымдастыру бойынша барлық жұмысты қамтамасыз етуге шақырды. Салық қызметіне кәсіпорындар мен фирмаларды тексеру бойынша да, салық салудан түскен кірістерді жасырғаны, оларды уақтылы аудармағаны және т. б. үшін түрлі айыппұл санкцияларын салу бойынша да кең құқық берілген.

1992 жылғы 19 ақпанда Қазақстан Республикасының Кеден комитеті құрылды. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік кеден қызметі көптеген бағыттар бойынша жұмыс жүргізеді: ішкі нарықты қорғау; ұлттық экономиканы ынталандыру; нарықтағы сұраныс пен ұсынысты реттеу; экспортты ынталандыру; шетелдік инвестицияларды тарту; контрабандаға және кеден ережелерін бұзуға, есірткінің, қарудың, оқ-дәрілердің заңсыз айналымына, мәдени және тарихи мұраны әкетуге қарсы күрес; адамның өмірі мен денсаулығына, қоршаған ортаға қауіпті заттардың әкелінуіне жол бермеуге бақылау жасау.

Қазақстан Республикасының Кеден комитеті республиканың Бас салық инспекциясы сияқты бастапқыда дербес мәртебеге ие болды.   1992 жылғы 12 қарашада ҚР Президентінің «Қазақстан Республикасының қаржы, салық және кеден қызметтерін қайта ұйымдастыру туралы» Жарлығымен қаулы қабылданды: Қазақстан Республикасының Қаржы министрлігінің құрылымына Қазақстан Республикасының Кеден комитеті және Республиканың Бас мемлекеттік салық инспекциясы енгізілді. Бірақ Қаржы министрлігінің жанында Бас кеден басқармасы тек екі жарым жыл болды. 1995 жылғы 1 сәуірде ол таратылып, оның базасында Министрлер Кабинеті жанынан Кеден комитеті құрылады.

Республика Қаржы Министрлігінің 1992 жылғы 22 сәуірдегі бұйрығымен қорғаныс, қауіпсіздік және құқық тәртібін қаржыландыру басқармасы құрылды. Оның негізгі функциясы Қазақстан Республикасы Қарулы Күштерінің тыныс-тіршілігін қаржымен қамтамасыз ету болып табылады. Ұлттық қауіпсіздік органдары мен құқық қорғау органдары.   ҚР Президентінің 1994 жылғы 11 ақпандағы № 1562 «Қылмысқа қарсы күресті күшейту туралы» Қаулысына сәйкес ҚР Қаржы министрлігінің Салық қызметі құрамында Салық милициясы органдарының орталықтандырылған жүйесі құрылды.

Тәуелсіздік алғаннан кейін Қазақстан нарықтық экономиканың даму жолына түсіп, экономикалық қатынастарды дамытудың Батыс моделін таңдады. Бірақ инфляцияны өртеп көрсететін салааралық одақтық байланыстардың құлдырауы, жұмыссыздық, жас мемлекет үшін үлкен сынаққа айналды.

Экономикалық дағдарысты еңсеру үшін елдегі ақша қаражатын қатаң есепке алу мен бақылауды қамтамасыз ету қажет болды.  Дәл сол кезде экономикалық құрылымдарды, ең алдымен, мемлекеттік қаржылық басқаруды реформалау қажеттілігі туындады.

Рақым Мыңбаев,  Жамбыл облысы бойынша қазынашылық  департаментінің басшысы                                                     

                                                                          

Пікір қалдыру

Your email address will not be published. Required fields are marked *


Бізбен байланыс

«ZAU.KZ» ақпарат агенттігі

Мекен-жайымыз: Жамбыл облысы, Тараз қаласы

Телефон: 8 771 399 43 63

Электронды пошта: zau.kz18@mail.ru